Audytorium / Kino LAB
2 lipca 2003

Łukasz Ronduda

Wideo "Kognitywne" Janusza Szczerka

Janusz Szczerek [1] od 1978 konsekwentnie inicjował w ramach swojej indywidualnej działalności artystycznej szereg eksperymentów i doświadczeń badających problemy percepcji i rozumienia [2] tekstu filmowego przez doświadczającego go widza. Artysta skupiając się na analizie odbioru filmu (jak również fotografii czy programów telewizyjnych) traktował go jak proces przetwarzania informacji i porównywał do procesu przetwarzania danych w komputerach. [3]

Szczerek swoje realizacje filmowe traktował jak testy, jak elementy eksperymentów (usytuowanych wg artysty na przecięciu sztuki i nauki), w ramach których poddawał świadomej uwadze procesy perceptualnego rozwiązywania problemu, które stawia przed widzem odbiór filmu. Przekonanie, iż percepcją wzrokową kierują zasady rozwiązywania problemów sprawiło, iż niemal wszystkie filmy Szczerka z tego okresu przeobrażają się w grę w zgadywanie. Stawiają one przed widzem zadanie zidentyfikowania obrazu filmowego lub fotograficznego, którego odbiór jest utrudniony (poprzez wprowadzenie w jego strukturę różnego rodzaju zakłóceń) i kończą się dopiero wtedy jak wszystkie małe zagadki percepcyjne zostaną rozwiązane. Przykładem tego typu realizacji może być Analiza z 1979 roku, podczas której Szczerek wodził kamerą wideo po fotografii, ukazując poszczególne jej fragmenty w dużym zbliżeniu. Zadaniem publiczności [4] obserwującej na monitorze efekt działania Szczerka, było zgadywanie (na głos) co znajduje się na przedstawionej fotografii. Tezy i propozycje zgadującej publiczności były nagrywane przez artystę, by po skończonym zadaniu stanowić ścieżkę dźwiękową filmu Analiza (którego warstwę wizualną stanowiło wodzenie kamerą po zdjęciu). Działanie Szczerka (i film) kończą się gdy publiczność ostatecznie odgadnie co znajduje się na zdjęciu.

W realizacji Zakłócenie - Disturbance (1979) Szczerek wykorzystał fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej. Działanie to warunkowane było chęcią użycia "powszechnie znanej" [5], "kanonicznej" i najbardziej zinternalizowanej, wśród ewentualnych widzów, formuły opowiadania filmowego. Artysta poprzez odpowiednie jej spreparowanie [6] (poprzez wymazywanie całych fragmentów filmu (wraz z dźwiękiem), wprowadzanie w ich miejsce pustych, białych plansz lub "szachownicy" złożonej naprzemiennie z pól białych i pól z fragmentami obrazu filmowego), pragnął kosztem danych percepcyjnych zaktywizować szereg schematów poznawczych, szereg pojęciowych "programów i instrukcji" [7] związanych z mentalną reprezentacją [8] Tej formuły opowiadania. Szczerek zmuszając widza do "dopowiedzenia" czy "rekonstrukcji" informacji wymazanych z Kroniki, analizował zjawisko funkcjonowania procesów poznawczych jako rozgrywających się w inferencji, w ciągłym warunkowaniu się percepcji (danych zmysłowych) i pojęć [9]. Artysta w tekście Zagadnienie nadmiarowości informacji jako badania wewnętrznego modelu świata - podstawy teoretyczne w zarysie pisał: "w przypadku gdy ilość sygnałów jest niedostateczna do zdekodowania wiadomości, następuje dopełnienie brakujących informacji, czyli nanoszenie wiedzy zaprogramowanej w wewnętrznym modelu świata na spostrzeżenia" i dalej: "poprzez eksperymenty polegające na sterowaniu ilością informacji takimi metodami jak: "filtrowanie", "wycinanie" czy "maskowanie" (...) staram się poznać strukturę i właściwości wewnętrznego modelu świata". [10]

Podobnie jak jego poprzednicy z Warsztatu Formy Filmowej (na polu kina strukturalnego i wideo analitycznego) Szczerek wychodził poza tradycjyjne kategorie reprezentacji (poza iluzjonizm) skupiając się (w przeciwieństwie do Warsztatu), jak sam to określał, na analizowaniu "wewnętrznych modeli rzeczywistości", mentalnych modeli i reprezentacji wiedzy [11]. Wychodząc poza kulturowo - społeczny poziom reprezentacji traktował ją w sposób kognitywny jako zespół "reguł, symboli, schematów i wyobrażeń, które umiejscowione są między wejściem [input] a wyjściem [output] systemu poznawczego" [12] . Swoisty "konstrukcjonizm" Szczerka sprawiał, iż traktował on film instrumentalnie, jedynie jako strukturę bodźcową konieczną do wywołania określonej "pracy poznawczej".

[1] Janusz Szczerek uprawiał swoją działalność artystyczną jako student i asystent na Łódzkiej PWSFTv i T, gdzie w 1980 roku wspólnie z Piotrem Weychertem, Andrzejem Paruzelem, Tomaszem Konartem i Januszem Kołodrubcem zakłada formację artystyczną Zespół T.

[2] W tekście Spostrzeganie filmu. Odbieranie i przetwarzanie informacji pochodzących z dzieła filmowego, [w:] "Kino" nr 6 / 1979, s. 31 - 35, Szczerek pisał: ""Spostrzeganie" bez względu na jego znaczenia w psychologii interpretuję jako proces złożony, trójetapowy: 1). Rejestrowanie informacji przez receptory, 2) przetwarzanie informacji w mózgu, 3) generowanie informacji wyjściowych. Dwa pierwsze typy interesują mnie szczególnie."

[3] Ujmowanie procesów poznawczych w kategorii przetwarzania informacji korespondowało z zainteresowaniami Szczerka teorią informacji, cybernetyką teorią komunikacji ale przede wszystkim psychologią kognitywną (Por.: Szczerek Janusz, Spostrzeganie filmu. Odbieranie i przetwarzanie informacji pochodzących z dzieła filmowego, [w:] "Kino" nr 6 / 1979, s. 31 - 35). Wszystkie te cechy pozwoliły Jackowi Ostaszewskiemu na zaliczenie Szczerka do prekursorów podejścia kognitywnego do filmu. Ostaszewski w Rozumieniu opowiadania filmowego pisał: "W artykule zatytułowanym Spostrzeganie filmu. Odbieranie i przetwarzanie informacji pochodzących z dzieła filmowego (1979) Janusz Szczerek przedstawia wyniki badań prowadzonych przez niego w trakcie studiów w PWSFTv i T w Łodzi. Jego konkluzje na temat sposobów skutecznego komunikowania relacji czasoprzestrzennych oparte są na badaniach eksperymentalnych, a przesłanek teoretycznych dostarcza teoria informacji i psychologia kognitywna (wraz z metaforą komputerową). Artykuł ten można uznać za kognitywny sensu stricto". Ostaszewski Jacek, Rozumienie opowiadania filmowego, Kraków 1999, str 45

[4] Nie widzącej bezpośrednio fotografii.

[5] Szczerek Janusz, Spostrzeganie filmu. Odbieranie i przetwarzanie informacji pochodzących z dzieła filmowego, [w:] "Kino" nr 6 / 1979, s. 31.

[6] Pojawia się tutaj interesujący Szczerka problem "szumu informacyjnego" jako immanentnej cechy każdego systemu informacyjnego. Szczerek pisał: Każdą informację przekazać można za pomocą większej lub mniejszej liczby sygnałów. Istnieje jednak dolna granica, po przekroczeniu której sygnał jest zbyt mały, aby odbiornik zdekodował je jednakowo". Szczerek Janusz, Zagadnienie nadmiarowości informacji jako badania wewnętrznego modelu świata - podstawy teoretyczne w zarysie [w:] Sztuka Młodych, Warszawa 1980, str 33.

[7] Szczerek Janusz, Zagadnienie nadmiarowości informacji jako badania wewnętrznego modelu świata - podstawy teoretyczne w zarysie [w:] Sztuka Młodych, Warszawa 1980, str 33.

[8] Szczerek pisze o "modelu wewnętrznym"

[9] Tego typu zabiegi pozwalały badać artyście relacje pomiędzy "procesami sterowanymi danymi" a "procesami sterowanymi pojęciami"; opowiadającym podstawowym w psychologii kognitywnej typom przetwarzania danych: dół - góra i góra - dół.

[10] Szczerek Janusz, Zagadnienie nadmiarowości informacji jako badania wewnętrznego modelu świata - podstawy teoretyczne w zarysie, [w:] Sztuka Młodych, Warszawa 1980.

[11] Szczerek Janusz, Spostrzeganie filmu. Odbieranie i przetwarzanie informacji pochodzących z dzieła filmowego, [w:] "Kino" nr 6 / 1979, s. 31 - 35

[12] Ostaszewski Jacek, Kognitywna teoria filmu, Kraków 1999, str 8.